Podstawy ułamków

reklama

Ułamki to sposób wyrażania części całości. Składają się z licznika (górna liczba) i mianownika (dolna liczba). Poniżej znajdziesz wszystko, co powinieneś wiedzieć o ułamkach.

Definicja i zastosowanie ułamków

Ułamek składa się z dwóch części rozdzielonych kreską ułamkową:

  • Licznik (górna liczba) - pokazuje, ile części bierzemy
  • Mianownik (dolna liczba) - pokazuje, na ile równych części dzielimy całość

Ułamek \( \large \frac{3}{4}\) oznacza, że całość podzielono na 4 równe części i wzięto 3 z nich.

ułamki - ciastko

Zastosowanie ułamków w życiu codziennym:

W kuchni

\( \large \frac{1}{2}\) szklanki mąki, \( \large \frac{3}{4}\) łyżeczki soli

W budownictwie

Deska o długości \(\large2\frac{1}{4}\) metra

W finansach

\( \large \frac{1}{4}\) stopy procentowej, \( \large \frac{1}{3}\) budżetu

Rodzaje ułamków

Ułamki właściwe

\( \large \frac{3}{4} \quad \frac{2}{5} \quad \frac{1}{8} \)

Licznik jest mniejszy od mianownika.
Wartość ułamka jest mniejsza od 1.

Ułamki niewłaściwe

\( \large \frac{5}{3} \quad \frac{7}{4} \quad \frac{11}{5} \)

Licznik jest większy lub równy mianownikowi.
Wartość ułamka jest większa lub równa 1.

Ułamki mieszane

\( \large 1\frac{2}{3} \quad 2\frac{3}{4} \quad 5\frac{1}{2} \)

Składają się z liczby całkowitej i ułamka właściwego.
Wartość ułamka jest większa od 1.

Zamiana ułamka niewłaściwego na liczbę mieszaną:

\( \large \frac{17}{5} = 3\frac{2}{5} \)
  1. Dzielimy licznik przez mianownik: \(17 \div 5 = 3\) (reszta \(2\))
  2. Wynik dzielenia to część całkowita: \(3\)
  3. Reszta z dzielenia to licznik nowego ułamka: \(2\)
  4. Mianownik pozostaje bez zmian: \(5\)

Skracanie i rozszerzanie ułamków

Skracanie ułamków

\( \large \frac{8}{12} = \frac{2}{3} \)

Skracanie to dzielenie licznika i mianownika przez tę samą liczbę (ich wspólny dzielnik).

  1. Znajdź największy wspólny dzielnik (NWD) licznika i mianownika
  2. Podziel licznik i mianownik przez NWD

Dla \( \large \frac{8}{12}\): NWD(8, 12) = 4, więc \( \large \frac{8}{12} = \frac{8 \div 4}{12 \div 4} = \frac{2}{3}\)

Rozszerzanie ułamków

\( \large \frac{2}{3} = \frac{8}{12} \)

Rozszerzanie to mnożenie licznika i mianownika przez tę samą liczbę.

  1. Wybierz liczbę, przez którą chcesz rozszerzyć ułamek
  2. Pomnóż zarówno licznik jak i mianownik przez tę liczbę

Dla \( \large \frac{2}{3}\): rozszerzając przez 4, otrzymujemy \( \large \frac{2 \times 4}{3 \times 4} = \frac{8}{12}\)

Pamiętaj: Skracanie i rozszerzanie NIE zmieniają wartości ułamka!

Porównywanie ułamków

Aby porównać ułamki:

  1. Sprowadź ułamki do wspólnego mianownika
  2. Porównaj liczniki - większy licznik oznacza większy ułamek
\( \large \frac{3}{4} \text{ i } \frac{2}{3} \)

Rozwiązanie:

  1. Znajdź NWW(4, 3) = 12
  2. Przekształć \( \large \frac{3}{4} = \frac{9}{12}\) i \( \large \frac{2}{3} = \frac{8}{12}\)
  3. Porównaj liczniki: 9 > 8
  4. Wniosek: \( \large \frac{3}{4} > \frac{2}{3}\)

Działania na ułamkach

Dodawanie ułamków

\( \large \frac{a}{b} + \frac{c}{b} = \frac{a + c}{b} \)

1. Przy takich samych mianownikach - dodajemy liczniki

\( \large \frac{2}{5} + \frac{1}{5} = \frac{3}{5} \)

2. Przy różnych mianownikach - sprowadzamy do wspólnego mianownika

\( \large \frac{1}{4} + \frac{1}{3} = \frac{3}{12} + \frac{4}{12} = \frac{7}{12} \)

Odejmowanie ułamków

\( \large \frac{a}{b} - \frac{c}{b} = \frac{a - c}{b} \)

1. Przy takich samych mianownikach - odejmujemy liczniki

\( \large \frac{4}{7} - \frac{2}{7} = \frac{2}{7} \)

2. Przy różnych mianownikach - sprowadzamy do wspólnego mianownika

\( \large \frac{2}{3} - \frac{1}{4} = \frac{8}{12} - \frac{3}{12} = \frac{5}{12} \)

Mnożenie ułamków

\( \large \frac{a}{b} \times \frac{c}{d} = \frac{a \times c}{b \times d} \)

Mnożymy licznik przez licznik i mianownik przez mianownik

\( \large \frac{2}{3} \times \frac{4}{5} = \frac{2 \times 4}{3 \times 5} = \frac{8}{15} \)

Dzielenie ułamków

\( \large \frac{a}{b} \div \frac{c}{d} = \frac{a}{b} \times \frac{d}{c} \)

Mnożymy pierwszy ułamek przez odwrotność drugiego

\( \large \frac{3}{4} \div \frac{2}{5} = \frac{3}{4} \times \frac{5}{2} = \frac{15}{8} = 1\frac{7}{8} \)

Wskazówki do zapamiętania

  • Dodawanie i odejmowanie wymagają wspólnego mianownika
  • Mnożenie i dzielenie nie wymagają wspólnego mianownika
  • Przy dzieleniu przez ułamek, odwracamy drugi ułamek i mnożymy
  • Zawsze upraszczaj końcowy wynik do najprostszej postaci

Zastosowanie ułamków w życiu codziennym

W kuchni

  • \( \large \frac{2}{3}\) szklanki mąki
  • \( \large \frac{1}{4}\) łyżeczki soli
  • \(\large 1\frac{1}{2}\) szklanki mleka

W budownictwie

  • Deska \(\large 2\frac{1}{4}\) m długości
  • Gwóźdź \( \large \frac{3}{4}\) cala
  • Ściana \(\large 3\frac{1}{2}\) m wysokości

W finansach

  • \( \large \frac{1}{4}\) dochodów na oszczędności
  • \( \large \frac{1}{3}\) udziałów w spółce
  • \(\large 3\frac{1}{2}\)% oprocentowania

Zrozumienie ułamków jest niezbędne w wielu aspektach życia - od edukacji po codzienne sytuacje.

Aby dowiedzieć się więcej o konkretnych operacjach na ułamkach, sprawdź nasze pozostałe strony!